علىالاطلاقْ جميل علىالاطلاق است « 1 » . حكيم گويد : نظام عينى مطابق نظام علمى ، خالى از نقص و شرور است ؛ و شرور متوهّمهء جزئيه براى رساندن موجودات به كمالات لايقهء به خود است « 2 » . و متكلّم و اهل شرايع گويند : حكيم افعالش از روى حكمت و صلاح است ، و دست عقول جزئيهء محدودهء بشر از دامن ادراك مصالح [ كامنه ] در تقديرات الهيه كوتاه است « 3 » . اين مطلب در لسان همه جريان دارد و هر كس به اندازهء سعهء علم و عقلش براى آن برهانى اقامه كرده ؛ ولى چون از حدّ قيل و قال تجاوز نكرده و به مرتبهء قلب و حال نرسيده ، لسان‌هاى اعتراض باز است و هر كس حظّ ايمانى ندارد ، به لسانى تكذيب قول و برهان خود كند . فسادهاى اخلاقى هم روى اين زمينه است ؛ آن كس كه حسد مىورزد و زائل شدن نعمت غير را آرزو كند و كينهء صاحب نعمت را در دل دارد ، بداند كه ايمان ندارد كه حق تعالى از روى صلاح تام اين نعمت را نصيب او كرده و دست فهم ما از آن كوتاه است . و بداند كه ايمان ندارد به عدل خداى تعالى و قسمت را عادلانه نمىداند . تو در اصول عقايد مىگويى خداى تعالى عادل است ، اين جز لفظ چيز ديگر نيست ؛ ايمان به عدل با حسد منافى است . تو اگر او را عادل مىدانى ، تقسيم او را هم عادلانه بدان . چنانچه در حديث شريف فرمود : « حق تعالى مىفرمايد : " حسود روبرگردان است از قسمت‌هايى كه بين بندگان كرده‌ام ، و غضبناك است از نعمت‌هاى من " » . قلبْ فطرتاً در مقابل قسمت عادلانه خاضع است و از جور و اعتسافْ فطرتاً گريزان و متنفر است . از فطرت‌هاى الهيه ، كه در كمون ذات بشر مخمّر است ، حب عدل و خضوع در مقابل آن است ، و بغض ظلم و عدم انقياد در پيش آن است ؛ اگر خلاف آن را ديد ، بداند در مقدمات نقصانى است . اگر ساخط از نعمت و معرض از قسمت شد ، از آن است كه آن را عادلانه نمىداند ؛ بلكه ، نعوذ باللَّه ، جائرانه مىداند ؛ نه اين‌كه قسمت را عادلانه مىداند و از او معرض است و نقشه را مطابق نظام اتمّ و مصالح تامّه مىداند و

--> ( 1 ) - شرح المنظومة ، ج 3 ، ص 610 . ( 2 ) - ر . ك : الشفاء ، الإلهيات ، ص 414 ؛ مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 2 ، ص 235 ؛ الحكمة المتعالية ، ج 7 ، ص 55 - 105 . ( 3 ) - ر . ك : كشف المراد ، ص 30 ، 305 و 306 ؛ گوهر مراد ، ص 323 .